Sentyabrda bu 6 mövsüm meyvəsindən çox yeyin, payız quruluğunu rahat keçirin! Sonuncunu çox az adam dadıb

Köz açıp yumğança sentäbr kelip qaldı, küz şamalı esip, küzniñ iyisini aydın sezip boladı. Köp kişiler bu möwsüm kelgende azap çekedi: awız qurup qabığı qalqadı, tamaq hämişe qıçışıp turadı, birden uyqusırap küç-ğayrat tapalmaydı, terisi de qaba hem tartıq bolup qaladı, möwsüm almaşuvında asanlıqla şamaq bolup qaladı.

Qartlar hämişe aytadı, küzde tolturuw üçin köp däri-därman yemek kerek emes, möwsüm meyvelerini doğrı yep qoysañız yetär. Möwsümde ösken meyveler, şu möwsümniñ quyaş nurı hem yamğırını sifizip alğan, tämli hem sağlıq qıymeti cähetinden, möwsümsiz saqlanğan meyvelerden çoq joqarı. Sentäbr köp meyvelerniñ birge yetiliş waqtı, tömendegi bu 6 möwsüm jaŋı meyvesi, däl şu waqıttıñ hazinesi, qaçırsañız yene bir pütün yıl küteñiz. Bolup esa, eñ soñqısı, az kişi bilgen tağ yabani meyvesi, köp kişiler hiç yep körmegen.

Birinçi, küz ay şarmutı, küzde qurğaqlıqnı yumşatıwda tanılğan yaxşı qol.

Küz kirgenden soñ, çevredeki küp dostlarınıñ öylerinde armut hazır bulunur, amma küzde iñ yahşı aşarğa yaraşlısı Küz Ay armutıdır. Küz yeli ketirgen qurğaqlıq, iñ avval boğaz ve teride körüne, sık-sık ağız quruy, su içseñ de yazşılanmıy, boğaz qıçıyıp quru yötel, yüz ve qolda teri qurup qabıq töküle, bu vaqıtta Küz Ay armutını aşamaq pek münasip.

O adi armutqa oşamay, eti pek nafis, qaba qalındıqlarını derlik tapalmaysıñ, tişlep alsañ şiresi ağızda partlay, tatlı ve boğaznı yumşatır. Tabiatı yumşaq, aşırı soyuq deyil, ister çiy aşa, ister kesip şeker qatıp armut şorbası qaynat, qartlar ve balalar beymaleq aşay alır. Küzde türlü-türlü 'qurğaqlıq'nı, onı köp aşasañ bir qadar yumşatır, küzde öy meyve tabağında ilk saylaw.

Ekinci tür, yumşaq çekirdekli nar, qızlar sever yüz güzelligi meyvesi.

Sentâbrge kelgende, nar endi tamam pışqan, tatlılığı ve azığı tam tolıq. Erte çıqqan narlar, az-çoq buruq tatlı, sentâbrde pışqan yumşaq çekirdekli nar, iñ yahşı halı.

Narnıñ içi tolı antosiyanin, kündelik köp aşasañ, suvlanıp terini yumşatır, mevsim deñişkeninde tüsken yüzni yahşılandırır. Köp kişi küzde iştahası yoq, aşarğa iştahası kelmey, narnıñ tatlı-acılı tatı iştahanı açar ve sindirüvni yazşılandırır. İñ sevimlisi yumşaq çekirdekli türü, çekirdek tükürmek kerek degil, bir tutam alıp çaynasıñ, şiresi tolı. Mevsim deñişkeninde yüzü sarğayğan, aşarğa iştahası yoq kişiler, onı köp hazırlasın.

Üçüncü tür, Küneş Gülü, bezdirgen küz yadıravunı qaçırır.

Yazda türlü-türlü yüzümler arttan-arta bazarden tüşe, sentâbrde Küneş Gülü çıqıp soñki sırada tura. Küzde köp kişi bunı duya, keçte erte yatmasa da, kündüz yene bütün beden yumşaq, başı aylanğan kibi, bir şeyge küçü yetmey, bu halq arasında 'küz yadıravu' dep atalır.

Sentâbrde kündüz ve keçe arasındaki ısı farkı büyük, Küneş Gülüne mükemmel tat bergen, eti çıtır, özünde yumşaq çiçek qoqu bar, tatlılığı pek yüksek, acılıq derlik yoq. Boş vaqıtta bir salkım soyıp aşasañ, ağız qanaatlanır, bedenge de quvvet qoşup, yadıravunı yumşatır. Bazarda başqa yüzümlerge qarağanda, onıñ lezzeti cidden pek üstün.

Törtinçi, jaŋı qış qara örük, tüp-tüz C vitamini ustası.

Här yıl sentäbrde, jaŋı qış qara örük köp miqdarda bazarlarğa çıqadı, köp kişiler terefinden tebii vitamin tabletkası dep ataladı. Yaz-küz almaşuvında, hawa temperaturası bir yükselip bir tüşedi, issiq-sowuq almaşıp turadı, beden muqawimeti bir az zäyif bolsa, asanlıqla keselge tutuladı.

Kündelik jaŋı qış qara örük yep tursaq, yetärli vitamin alıp, bedenimizniñ qorğanışını küçlendirip bileriz. Tişlep açsaq, qırt-qırt ses çıqarğan teksturası bar, tämiz şirin hem şiresi köp, hem de tabiatı yumşaq, köp danesini yep qoysaq da, aşqazanğa ziyan yetkizip qoymaz. Bahası da çoq münasip, adi kişiler de alıp yep biler, küzde sağlıq saqlaw meyvesi, öyde stol üstünde hämişe saqlap qoyuñ.

Beşinçi, jaŋı incir, talqan hem aşqazannı yaxşılaw üçin yaxşı nerse.

Turmuşnı bilgen, sağlıq saqlawğa ähmiyet bergen dostlar, sentäbr kelgende, hämişe jaŋı incirni oylap qaladı. Küzde köp kişiniñ talqan hem aşqazan halatı yamanlaşadı, azğana nerse yep qoysa, asanlıqla hazım bolmay qaladı, tamaq yerge iştahı bolmaydı.

Jaŋı incirniñ eti yumşaq hem jelatinli, şirinligi tämiz, maylanmaydı, talqan hem aşqazannı küçlendirip, aşqazan rahatsızlığını yumşatıp biler. Lakin diqqat etiñ, jaŋı incir çoq nazik, saqlaw waqtı çoq qısqa, bir-eki kün saqlap qoysañız asanlıqla buzuladı, asl tämli jaŋı meyveni yemek üçin, sentäbrniñ bu qısqa waqtı bar, waqıt ötse, köpüsü qurğaq meyve yep biler, jaŋı meyveniñ tämli ornını tutalmaydı. Jaŋı incirge yolıqsañız, hiç qaçırmaydı.

Altınçı, sekizinci ay qabağı, tağlarnıñ terenliklerinde saqlanğan nadir meyve, az kişi yep körgen.

Sentäbrniñ eñ sirli meyvesi desek, sekizinci ay qabağıdır. Köp kişiler tek atını añaqlap qalğan, ämeliatta täm tatıp körüş imkanı yoq.

Ol köpüsü tağlarnıñ terenliklerinde ösedi, tebii yabani, däri sepmek kerek emes, hem de yetiltiriw halatı yoq. Här yıl tek sentäbrde qısqa on neçe kün yetiliş däwri bar, waqıt penceresi çoq qısqa. Qabığını aralasaq, içindeki eti yumşaq hem jelatinli, azğana süt iyisi bar, şirin hem qoyu, sağlıq qıymeti de köp adi meyvelerden joqarı.

Amma onıñ bir büyük kemligi bar, keniş ölçekte östürmek qıyın, qabığı nazik, saqlaw qıyın, uzun yol taşıma ziyanı pek yüksek, adi supermarket ve meyve dükkânlarında derlik körünmey. Taze Ağustos meyvesini bir tişlem aşamaq, pek büyük bir nasip.

Yıl içinde, küzde meyve aşamaq mevsimge qaraşıp olmalı. Meyve qıymetli olsa yahşı degil, mevsiminde pışqan meyveler, bizim şu anki bedenimizniñ talabına iñ münasip. Küz qurğaqlığı boğaz qurusa, beden yadıravu, talqı ve aşqazan zayıf, mevsim deñişkeninde qarşılıq küçü tüşse, mevsimlik meyveler ile yavaş-yavaş tüzeltir.

Waqıt kütep turmaydı, möwsüm meyveleri de kütep turmaydı. Sentäbrniñ bu özgeçe meyve dizimini saqlap qoyuñ, meyve dükanına barğanda köñül bölüñ, meyvelerni yaxşı yep, pütün küzni rahat ötkeriñ.